به گزارش مازنداصناف، و به نقل از خبرگزاری فارس- در اوایل قرن هفتم میلادی، زمانی که دو ابرقدرت ایران و روم برسر تسلط و نفوذ جهانی پیکار می کردند، در شبه جزیره عربستان رویدادی رقم خورد که سیر جریان تاریخ را عوض کرد. عربستان در آن زمان اهمیت و اعتباری نداشت و ایران و روم قسمت اعظم دنیا را تحت نفوذ خود داشتند.
در آن برهه از زمان, مردی خردمند و امین که قسمتی از عمر خود را شبانی و قسمتی را به تجارت و عبادت گذرانیده بود، به تلقین ندای غیبی در کانون بت پرستی برضد خدایان متعدد برخاست و مردم را به عبادت خدای یگانه و دین اسلام فراخواند.نهضت اسلام در ظرف مدتی کمتر از یک ربع قرن با وضعی معجزه آسا طوایف عرب را که پیش از آن تیره روزترین مردم دنیا بودند, در زیر لوای توحید در آورد و طوایف مختلف زیر لوای جدید متحد شدند و از آنها نیرویی بزرگ و جوشان و مقاومت ناپذیر پدید آمد که در مدتی کوتاه کشورهای بزرگ را در نوردید و یک قرن نگذشت که نهضت حضرت محمد (ص) قسمت اعظم جهان آن روز را فراگرفت.
اقتصاد، رکن مهم جامعه اسلامی
پیامبریکی از پایههای جامعه نوین اسلامی در آن سالها مرتبط با حوزه اقتصاد بود.اقدامات و تصمیم گیریهای اقتصادی پیامبر (ص) در مدینه باعث رونق اقتصادی عربستان گردید و موجب شد که اهداف اسلامی در سراسر عربستان گسترش یابد و بعدها به سراسر دنیا برسد. از این رو جامعه اسلامی مدینه می تواند به مقیاس کوچکتر الگوی جامعة بزرگ اسلامی آینده باشد. لذا در هنگام تدوین نظام اقتصادی اسلامی ایران آگاهی هرچه عمیق تر از تمدن غنی اسلامی ضرورتی غیر قابل تردید دارد.
سیستم حاکم بر بازار مسلمین
با مطالعه رهنمودهای پیامبر اکرم (ص)، علی (ع) و دیگر ائمه در رابطه با امور اقتصادی مسلمین و همچنین بررسی رفتار تجاری مسلمانان در صدر اسلام, در مییابیم که بیشتر فعالیتهای تجاری مسلمین در یک سیستم رقابتی انجام می گرفته است. دلایل زیر مؤید این مطلب می باشد.
۱- پیامبر اکرم (ص) در جواب عده ای از اصحاب که از ایشان تقاضای قیمت گذاری کرده بودند, فرمود: "انما السعر الی الله یرفعه اذا اشاء و یخفضه اذا اشاء" (الحر العاملی, بی تا, ج12, ص317).یعنی: همانا نرخ کالا با خداست, بالا می برد هنگامی که می خواهد و پایین می آورد, هنگامی که اراده فرماید.از این حدیث چنین مستفاد می شود که پیامبر (ص) خواهان تعیین قیمت براساس مکانیسم عرضه و تقاضا در بازار مسلمین می باشند همان خصوصیتی که در بازار وجود دارد. یعنی بدون اینکه دخالتهای انحصاری فروشندگان قیمت را در بازار تعیین کند، خود بازار قیمت متعادل را معرفی نماید.
۲- در زمان پیامبر (ص) عده ای دلال جنس های وارداتی را که توسط بادیه نشینان و صحرا نوردان و روستاییان وارد بازار میشد, به قیمت کم می خریدند، سپس با تخلیه کامل بازار از کالای مورد نظر و متقابلاً ایجاد تقاضای بی حد و حصر, اقدام به عرضه آنها می نمودند و بدین شکل باعث صعود کاذب قیمتها در جامعه می شدند.
از این جهت پیامبر اکرم (ص) در جهت مقابله با این عمل فرمود: "لا یتوکل حاضر لباد دعوالناس یرزق الله بعضهم من بعض". یعنی: هیچ شخص شهری حق ندارد برای بادیه نشین دلالی و واسطه گری کند، بگذارید مردم از یکدیگر بهره مند گردند. "(الشیخ ابوجعفر الصدوق: 1410ه .ق, ج3, ص121).
این حدیث اشاره به یکی از خصوصیات مهم بازار رقابتی دارد و آن این است که فروشنده و خریدار با یکدیگر در تماس مستقیم باشند, بدون اینکه مانعی ایشان را از این کار باز دارد.
۳- در روایتی آمده است:"ان رسول الله تصدق علی المسلمین با سواقهم" (وفاء الوفاء, بی تا, ج2, ص748). یعنی, رسول خدا(ص) بازار را به مسلمین تصدق فرمود، یعنی در مقابل استفاده مسلمانان از بازار عوضی نگرفت. در روایتی دیگر نیز آمده است که "انّه (علی علیه السلام) کره أن یأخذ من سوق المسلمین اجرا" (الحرالعاملی, بی تا, ج12, ص321). یعنی، علی (ع) در مقابل استفاده از بازار, اکراه داشت که مزد بگیرد.بازار در صدر اسلام محلی بود که بامداد هر روز, فروشندگان کالاهای خود را به آنجا حمل می کردند و مکانی را اختیار می نمودند، بدون اینکه مانعی از قبیل پرداخت کرایه یا اجاره در برابر آنها باشد. آنگاه تا پایان روز مشغول معامله می شدند و سپس آنجا را ترک کرده و روز بعد هر کس پیش از دیگران در موضعی از بازار قرار می گرفت،
حق تقدّم مییافت و تا شب برای احدی جایز نبود برای او مزاحمت ایجاد نماید. از احادیث مذکور چنین مستفاد می شود که در بازار مسلمین آزادی حضور و ورود که یکی از ویژگیهای بازار رقابتی است، وجود داشته است.۴- کیفیت آرایش بازارهای سنتی, دلیل دیگری بر رقابتی بودن بازار در اقتصاد اسلامی است. در دوران امامت علی (ع) بازارها به گونه ای بود که بازار خرمافروشها, شترفروشها و ... از یکدیگر جدا بودند و جداگانه مورد بازرسی امام قرار می گرفتند.
در بصره قصابان بازاری مخصوص خود داشتند که به نام رحبه القصابین (میدان قصابها) معروف بود. همچنین صحافان، کاغذ فروشان، بقالان، نوشابه فروشان و اصناف دیگر هر کدام بازاری خاص داشتند. به این ترتیب برای هر گروه از بازرگانان و هر نوع کسب و تجارت, مکانی خاص در نظر گرفته شده بود. در خیابانها رسته ها, دکانها و میدانهایی وجود داشت و هر گروهی با گروه دیگر و هر کسبی با کسب دیگر در نمی آمیخت و کالاهای هر صنفی با صنف دیگر فروخته نمی شد. (سعید الشیخی, 1362, ص52).نظارت بر بازار در تمدن اسلامیاز ویژگیهای احکام اسلامی, فراگیری شرایط و احوال مختلف و جزئیات امور می باشد که از جملة آنها مسائل مربوط به مبادلات مالی است.
لازمه اجرای مقررات و نیل به اهداف و انتظارات به نحوی فعال, سازنده و نتیجه بخش, نظارت و کنترل دقیق هوشیارانه و فراگیر را ایجاب می کند.بازارها از نخستین عهد تاریخ دولت اسلامی, تحت نظارت و مراقبت بوده اند, احادیث و روایات بسیاری در این زمینه آمده است که به بعضی از آنها اشاره میکنیم:"و قدروی: أن الرسول الاکرم (ص). مرّ بصرّه طعام؛ فأدخل یده فیها, فنالت بللأ؛ فقال: ما هذا یا صاحب الطعام؟ فقال: اصابته السماء یا رسول الله فقال: أفلا جعلته فوق الطعام کی یراه الناس؟ من غش, فلیس منی" (نور الدین علی بن احمد السمهودی, بی تا, ص756).ترجمه: رسول اکرم (ص) از جایی می گذشت. مجموعه ای طعام دید, دستش را در آن کرد مقداری طعام مرطوب بود, فرمود: ای صاحب طعام این (رطوبت) چیست؟ گفت: باران چنیناش کرده, ای پیامبر خدا. فرمود:چرا آن را در قسمت بالا نگذاشتی تا مردم آن را ببینند؟ هر کس غشّ در معامله کند از ما نیست.
پیامبر اکرم (ص) امر نظارت بر بازارها را به مأموری خاص محول کرد, پس از فتح مکه سعد بن سعید بن العاس را بر بازار مکه گماشت و عمر بن خطاب را مأمور بازار مدینه فرمود (محمد بن محمد بن احمد الفراشی, 1976, ص36).از اینجا برای ما روشن می گردد که نظارت بر بازارها از صدر اسلام وجود داشته است. مأموری را که عهده دار نظارت بر بازارها می گردید عامل بازار می نامیدند و از وظایف مهم او رسیدگی به اوزان و پیمانه ها, و گردآوری مالیاتهایی بود که بر دکانها و صنعتگران وضع می گردید. همچنین بنظر می رسد که از کارهای دیگر او داوری در اختلافاتی بوده است که میان صاحبان حرف و مشاغل پدید می آمد (الشیخلی, بی تا, ص116).
پیوند تجارت علم و اخلاق در بازار اسلامی
بازار در فقه اسلامی به عنوان کانونی است که در آن سه عنصر تجارت, اخلاق و علم پیوندی عمیق دارند. تاجر مسلمان وظیفه دارد که علاوه بر تسلط بر رموز مختلف تجارت, با مبانی علمی و اخلاقی آن نیز آشنایی داشته باشد.از حضرت محمّد (ص) روایت شده که فرمود:«من باع اشتری فلیحفظ خمس خصال, والّا فلا یشترین و لا یبعن, الربا و الحلف و کتمان العیب و الحمد اذا باع و الذم اذا اشتری» (الحر العاملی, بی تا, ج12, ص284).ترجمه: کسی که می فروشد و می خرد باید از پنج خصلت دوری کند و گرنه هرگز نخرد و نفروشد:" ربا, قسم خوردن, عیب کالامخفی نگه داشتن, موقع فروش تعریف کردن و هنگام خرید عیب گرفتن".و امیرالمؤمنین می فرمود: «لا یعقدن فی السوق الا من یعقل الشراء و البیع» (الحر العاملی, بی تا, ج12, ص284). یعنی: هرگز در بازار ننشیند جز کسی که عقل خرید و فروش دارد.
در مقام تأکید بر اهمیت فقه و تفقه می بینیم امیرالمؤمنین بر فراز منبر می فرماید: «... یا معشر التجار الفته ثم المتجر, الفقه ثم المتجر الفقه ثم المتجرو والله للربای فی مثل هذاه الأمه أخفی من دبیب النمل» (ابو جعفر الصدوق, بی تا, ج3, ص192).ترجمه:ای جماعت بازرگانان نخست فقه آنگاه تجارت, نخست فقه آنگاه تجارت,
نخست فقه آنگاه تجارت، به خدا سوگند در این امت ربا مخفی تر از راه رفتن مورچه است.مهمترین عاملی که در فقه اسلامی, در رشد و تربیت تجار مسلمان معرفی شده است, محیط بازار و جو خاص اخلاقی و فرهنگی آن می باشد.جمع بندیاز آنجایی که بازار مکانی است که در آن انسان جز به مال و سعی در به دست آوردن هر چه بیشتر آن نمی اندیشد و دایم در پی این است که از دوستان و یاران خویش سبقت بگیرد،
لذا احتمال اینکه قلب و روح انسان دچار غفلت از یاد خدا شود, بسیار قوی می باشد. امام علی (ع) از پیامبر اکرم (ص) نقل می کنند که:«قال علی: جاء اعرابی من علمر الی النبی صلی الله علیه و آله فساله عن شر بقاع الارض و خیر بقاع الارض. فقال له رسول الله صلی الله علیه وآله نشر بقاع الارض الاسواق و هی میدان ابلیس یغدو برایته ویضع کرسیه و یبث ذریته فبین مطفف فی قفیز, أوطایش فی میزان, أوسارق فی ذرع, اوکاذب فیسلعة... ثم قالu : و خیرالبقاع المساجد و أحبهم الی الله عزوجل أولهم تحولاً و آخرهم خروجاً منها» (شیخ صدوق, بی تا, ص124).
ترجمه: مردی از قبیله بنی عامر, از رسول خدا(ص) در مورد بدترین و بهترین جای روی زمین سؤال نمود. پیامبر فرمودند: بدترین جاهای روی زمین, بازارهاست, بازار جولانگاه شیطان است که صبح با پرچم خود بدانجا آمده کرسی خود را می گذارد و فرزندانش را گسیل می دارد و (نتیجة مأموریت آنها) کم فروشی, دزدی در کیل و وزن و طول, دروغگویی دربارة کالای خود..." سپس فرمود که بهترین جاهای زمین مساجد است و محبوبترین افراد نزد خدا کسی است که اول در آن وارد می شود و بعد از همه از آن خارج می شود».
بدین جهت, بازار به عنوان کانون مبادلات و محل مراجعة کافة مسلمین مورد توجه شارع مقدس بوده است تا با وضع قوانین, میزان لغزش و خطا را به حداقل برساند و این فضا را با معنویات, عطرآگین نماید. در این مختصر در صدد بودیم که با مروری اجمالی بر بازارها در تمدن اسلامی, قدمی در جهت شناخت آن برداشته باشیم تا در هنگامه تدوین نظام اقتصادی اسلام از آن تأسی جوییم.
چکیده شده از مقاله ابوالفضل اکرامی- پژوهشگر دفتر تحقیقات اقتصادی دانشگاه امام صادق (ع)
انتهای پیام/
